یادداشت و تحلیل

لیلا حسن‌خانی*

* کارشناس کریدورهای حمل و نقل مناطق آزاد تجاری - صنعتی و ویژه اقتصادی

 از زمان تأسیس، با هدف تسهیل تجارت خارجی، جذب سرمایه‌گذاری، انتقال فناوری‌های نوین و ایجاد فرصت‌های اشتغال مولد شکل گرفتند. علاوه بر ماده یک، چگونگی اداره مناطق آزاد تجاری - صنعتی و ویژه اقتصادی، در بند ۱۱ سیاست‌های کلی اقتصاد مقاومتی، به صورت تخصصی‌تر به چهار هدف اصلی و مولد اشاره شده است: 1- انتقال فناوری‌های پیشرفته 2 - گسترش و تسهیل تولید 3 - صادرات کالا و خدمات 4 - تأمین نیازهای ضروری و منابع مالی از طریق سرمایه گذاری داخلی و خارجی.

امروزه این مناطق به دلیل برخورداری از ویژگی‌هایی نظیر معافیت‌های مالیاتی، تسهیل مقررات گمرکی، آزادی در نقل و انتقال سرمایه، و ارتباط آسان‌تر با بازارهای جهانی، به عنوان پیشران‌های صادراتی کشورها عمل می‌کنند. در ایران نیز، مناطق آزاد تجاری - صنعتی و ویژه اقتصادی نقش ویژه‌ای در رشد صادرات غیرنفتی داشته‌اند. 

این مناطق با فراهم آوردن زیرساخت‌های تولیدی و خدماتی مناسب، می‌توانند بستری برای تولید کالاهای رقابت پذیر صادراتی و ورود پایدار به بازارهای جهانی باشند. همچنین با توجه به موقعیت جغرافیایی ایران، مناطق آزاد می‌توانند به عنوان هاب‌های منطقه‌ای برای صادرات کالا به کشورهای اوراسیا، آسیای میانه، قفقاز، خلیج فارس و شرق آفریقا عمل کنند.

 نقش ویژه مناطق آزاد در اکسپو 2025 هفتمین نمایشگاه توانمندی‌های صادراتی، فرصتی استثنایی برای معرفی قابلیت‌های صنعتی، تولیدی و خدماتی مناطق آزاد تجاری- صنعتی و ویژه اقتصادی، است. بر اساس تفاهم‌نامه اخیر میان دبیرخانه شورای عالی مناطق آزاد تجاری - صنعتی و ویژه اقتصادی و سازمان توسعه تجارت ایران، مناطق آزاد تجاری صنعتی – و ویژه اقتصادی در این نمایشگاه نقش فعالی را ایفا می‌کنند تا با معرفی فرصت‌های تولید صادرات محور، زمینه جذب سرمایه‌گذاری خارجی و توسعه صادرات هدفمند را فراهم سازند.

 حضور مناطق آزاد در این نمایشگاه اکسپو می‌تواند دستاوردهای از جمله معرفی فرصت‌های سرمایه‌گذاری صادرات محور به تجار و سرمایه‌گذاران داخلی و خارجی، برقراری ارتباط مستقیم با هیأت‌های تجاری و رایزنان بازرگانی کشورهای هدف، ایجاد کنسرسیوم‌های تخصصی صادراتی برای نفوذ هدفمند در بازارهای منطقه‌ای و بین‌المللی، جذب فناوری‌های نوین در راستای ارتقای کیفیت تولیدات صادراتی، افزایش توان رقابتی تولیدات مناطق آزاد در بازارهای جهانی اشاره کرد.

 فرصت‌های راهبردی برای ارزآوری و حضور در بازارهای جهانی مناطق آزاد تجاری صنعتی- و ویژه اقتصادی ایران با بهره‌گیری از مزایای ژئوپلیتیکی کشور، می‌توانند به پایگاه‌های صادراتی مهمی در موافقت‌نامه‌های منطقه‌ای مانند اتحادیه اقتصادی اوراسیا، اکو، شانگ‌های و بریکس تبدیل شوند و به طور ویژه، مناطق آزاد شمال کشور، دروازه‌های اصلی مبادلات کالایی با اوراسیا باشند و مناطق آزاد جنوب کشور نیز به‌عنوان هاب‌های پشتیبان تجارت دریایی ایفای نقش کنند.

 افزون بر این، توسعه زیرساخت‌های لجستیکی در مناطق آزاد می‌تواند، حمل و نقل کالا و زنجیره تأمین صادراتی کشور را به شکل چشمگیری بهبود و هزینه‌های تجاری را کاهش دهد. با این رویکرد، مناطق آزاد تجاری- صنعتی و ویژه اقتصادی، می‌توانند نه تنها در افزایش صادرات غیرنفتی سهم بیشتری داشته باشند، بلکه با ارزآوری پایدار، کمک شایانی به ثبات اقتصادی کشور نمایند. 

چالش‌ها و ضرورت برنامه‌ریزی هوشمندانه برای بهره‌برداری کامل از این فرصت‌ها، باید چالش‌هایی همچون ضعف زیرساخت‌های لجستیکی، ناهماهنگی‌های بین دستگاهی، محدودیت‌های نقل و انتقالات مالی و بانکی، ضرورت ارتقای استانداردهای کیفی محصولات صادراتی مورد توجه جدی قرار گیرد.

 برگزاری نشست‌های مشترک با فعالان اقتصادی، تدوین بسته‌های حمایتی برای تولیدکنندگان صادرات محور، و فراهم کردن تسهیلات لازم برای توسعه بازارهای هدف از جمله اقداماتی است که می‌تواند نقش مناطق آزاد را در تحقق اهداف صادراتی کشور تقویت کند.